Kinezyterapia – co to jest i na czym polega?

Kinezyterapia to leczenie ruchem, jedna z podstawowych dziedzin fizjoterapii. Jeśli chcesz zrozumieć, na czym polega, najkrócej można powiedzieć, że opiera się na odpowiednio dobranych ćwiczeniach biernych, czynnych i specjalnych. Pomaga przywrócić sprawność aparatu ruchu lub ograniczyć niesprawność fizyczną. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje o jej rodzajach, wskazaniach i metodach pracy z pacjentem.

Kinezyterapia – co to za dziedzina?

Kinezyterapia to jedna z trzech podstawowych części fizjoterapii, obok fizykoterapii i masażu. Często określa się ją mianem gimnastyki leczniczej, ponieważ jej głównym narzędziem jest ruch. Nazwa pochodzi od greckich słów kinezis, czyli ruch, oraz terapeja, czyli leczenie.

W praktyce specjalista dobiera ćwiczenia do indywidualnych potrzeb pacjenta. Mogą one dotyczyć konkretnego stawu lub grupy mięśniowej, ale mogą też angażować cały organizm. Terapia bywa prowadzona indywidualnie, a w niektórych przypadkach również grupowo, na przykład w formie gimnastyki porannej lub ćwiczeń w wodzie.

Podstawowym założeniem kinezyterapii jest to, że odpowiednio prowadzony ruch może przywracać sprawność, poprawiać wydolność i zmniejszać skutki wielu schorzeń.

Jakie są podstawowe rodzaje ćwiczeń w kinezyterapii?

Podstawowy podział uwzględnia stopień udziału pacjenta oraz źródło oporu. Wyróżnia się ćwiczenia bierne, czynne i specjalne, a każda z tych grup ma konkretne zadania w procesie usprawniania.

W zależności od tego, kto wykonuje ruch i jakie jest jego obciążenie, stosuje się następujące formy aktywności:

Ćwiczenia bierne

W ćwiczeniach biernych ruch wykonuje fizjoterapeuta lub urządzenie, a pacjent nie napina mięśni samodzielnie. Wykorzystuje się je u osób z niedowładami, porażeniami kończyn lub po długotrwałym unieruchomieniu. Ich celem jest utrzymanie zakresu ruchomości stawów, zapobieganie degeneracji tkanek oraz przygotowanie do późniejszego ruchu czynnego.

W praktyce szpitalnej często wykorzystuje się aparat CPM do ciągłego biernego ruchu. Dzięki niemu staw wykonuje kontrolowane ruchy bez udziału pacjenta, co ma znaczenie po zabiegach ortopedycznych.

Ćwiczenia czynne

Ćwiczenia czynne wymagają samodzielnej pracy mięśni pacjenta. W ich obrębie wyróżnia się kilka wariantów. Ćwiczenia czynne wolne polegają na ruchu wykonywanym przez chorego bez dodatkowego obciążenia, gdzie opór stanowi wyłącznie masa ciała. Z kolei ćwiczenia izometryczne to napinanie mięśni bez zmiany ich długości, co nie powoduje ruchu w stawie.

W ćwiczeniach czynnych z oporem fizjoterapeuta utrudnia ruch pacjenta albo wykorzystuje taśmy gumowe, ekspandery czy ciężarki. Celem jest zwiększenie siły mięśniowej i wytrzymałości. Ćwiczenia czynno-bierne natomiast łączą bierny ruch z czynnym rozluźnianiem lub napinaniem mięśni i sprawdzają się przy nadmiernym napięciu wywołanym bólem lub unieruchomieniem.

Ćwiczenia specjalne i uzupełniające

W ramach terapii ruchem stosuje się również ćwiczenia o bardziej precyzyjnym działaniu. Ćwiczenia synergistyczne pomagają utrzymać napięcie w grupach mięśniowych, na które nie można oddziaływać bezpośrednio, na przykład pod opatrunkiem gipsowym. Ćwiczenia samowspomagane pozwalają choremu wspierać osłabione mięśnie siłą zdrowych partii ciała.

Do ćwiczeń specjalnych zalicza się też ćwiczenia w odciążeniu, redresyjne, oddechowe oraz relaksacyjne. Ich dobór zależy od rodzaju schorzenia, etapu leczenia i możliwości pacjenta. Ćwiczenia relaksacyjne obejmują między innymi trening autogenny Schultza, który polega na głębokiej relaksacji mięśni.

Czym różni się kinezyterapia miejscowa od ogólnej?

Pod względem zakresu działania leczenie ruchem dzieli się na miejscowe i ogólne. Kinezyterapia miejscowa obejmuje ćwiczenia skierowane na narząd lub okolicę ciała dotkniętą problemem, natomiast kinezyterapia ogólna angażuje cały organizm, poprawiając wydolność i kondycję.

W ramach miejscowego oddziaływania wykorzystuje się wszystkie wcześniej opisane ćwiczenia bierne, czynne i specjalne. Dodatkowo można tu wymienić ćwiczenia redresyjne, które mają na celu uzyskanie pełnego biernego zakresu ruchomości, gdy inne metody nie przynoszą rezultatu. Istotną rolę odgrywają również ćwiczenia oddechowe, wspomagające pracę układu oddechowego.

Kinezyterapia ogólna to przede wszystkim ćwiczenia ogólnokondycyjne, gimnastyka poranna oraz ćwiczenia w wodzie. Wykorzystuje się w niej przyrządy, takie jak rowerki czy ławeczki, a także przybory, na przykład piłki i hantle. Działania te podnoszą ogólną wydolność organizmu, wspierają spadek masy ciała i zwiększają wytrzymałość.

Kiedy stosuje się kinezyterapię i jakie są przeciwwskazania?

Leczenie ruchem ma bardzo szerokie zastosowanie. Najczęściej jest elementem rehabilitacji w chorobach i dysfunkcjach narządu ruchu, ale bywa też pomocne po zabiegach chirurgicznych, w chorobach neurologicznych czy w przygotowaniu do porodu.

Kinezyterapia ma bardzo szerokie zastosowanie – od chorób układu ruchu przez rekonwalescencję po operacjach aż po przygotowanie do porodu.

Najczęstsze wskazania obejmują między innymi:

• wady postawy i zespoły bólowe kręgosłupa,
• choroby reumatoidalne, w tym reumatoidalne zapalenie stawów,
• stany po zawale mięśnia sercowego i udarze mózgu,
• chorobę Parkinsona i stwardnienie rozsiane,
• nietrzymanie moczu oraz schorzenia układu oddechowego,
• rekonwalescencję po operacjach i terapii onkologicznej,
• przygotowanie kobiet w ciąży do porodu.

Przeciwwskazania do ćwiczeń

W większości przypadków terapia ruchem jest bezpieczna, ale istnieją sytuacje, w których nie należy jej podejmować. Specjaliści wymieniają przede wszystkim zagrożenie życia pacjenta, ostry stan zapalny w stawie oraz nasilający się ból w trakcie ruchu.

Do przeciwwskazań należą również:

• gorączka powyżej 38°C,
• stan po operacji z nieusuniętymi szwami,
• okres po badaniu tomograficznym z użyciem kontrastu,
• ostry stan zapalny w obrębie stawu,
• nasilający się ból podczas wykonywania ćwiczeń.

Jakie metody i techniki wspierają kinezyterapię?

Elementy kinezyterapii znajdują się w wielu metodach usprawniania ruchowego. Niektóre z nich mają zastosowanie u niemowląt i dzieci, inne sprawdzają się w neurologii dorosłych.

Metody neurorozwojowe

Metoda Vojty polega na wyzwalaniu prawidłowych wzorców ruchowych u niemowląt, u których występują trudności z pełzaniem czy raczkowaniem. Metoda Bobath to praca nad całym ciałem przy wzmożonym lub obniżonym napięciu mięśniowym. Metoda PNF, czyli torowanie nerwowo-mięśniowe, wykorzystuje się między innymi po udarach mózgu, przy wprowadzaniu endoprotez, w chorobie Parkinsona oraz zaburzeniach oddychania i połykania.

W terapii uszkodzeń tkanek miękkich stosuje się metodę Cyriax. W dolegliwościach bólowych kręgosłupa i stawów pomocne bywają techniki manualne, takie jak metoda Mulligana, wykorzystująca techniki NAG i SNAG, oraz metoda Kaltenborn-Evjen, która łączy ćwiczenia wzmacniające i stabilizujące z treningiem propriocepcji.

Kinesiotaping i metody specjalne

W kinezyterapii barku, nadgarstka czy kolana często pojawia się kinesiotaping, czyli oklejanie skóry elastycznymi taśmami. Taśmy wspomagają regulację napięcia mięśniowego, zwiększają zakres ruchu oraz poprawiają przepływ limfy, co przyspiesza regenerację uszkodzonych tkanek.

W leczeniu zespołów bólowych kręgosłupa stosowana bywa metoda McKenziego, która skupia się na znalezieniu źródła bólu i profilaktyce. W zachowawczym leczeniu skolioz sprawdza się Dobo-Med. Przy urazach nadgarstka wykorzystuje się ćwiczenia zmniejszające obrzęk, polegające na podnoszeniu ręki do góry, oraz ćwiczenia odwodzące bierne i czynne.

U pacjentów po urazach głowy lub rdzenia kręgowego terapia ruchem wspiera poprawę przewodnictwa nerwowego i pomaga w powrocie do codziennych aktywności. Ten sam kierunek działań stosuje się przy dyskopatiach, porażeniu mózgowym oraz stwardnieniu rozsianym.